नेपालको पूर्वी पहाडमा किसानले वर्षभरि पसिना बगाएर उत्पादन गरेको चिया अहिले बोटमै सड्ने खतरा बढेको छ। आजदेखि झापाका ३० वटा चिया उद्योग बन्द भएका छन्। यसअघि इलाममा५३ वटा उद्योग बन्द भइसकेका थिए। यससँगै देशभर बन्द हुने चिया उद्योगको संख्या ८३ पुगेको छ।
उद्योग बन्द भएसँगै करिब १ लाख ६० हजारभन्दा बढी श्रमिक र आश्रित परिवार प्रत्यक्ष प्रभावित भएका छन्। झापामा मात्रै ६० हजारभन्दा बढी श्रमिकको रोजगारी संकटमा परेको उद्योगीहरूको दाबी छ।
यदि समस्या तत्काल समाधान भएन भने किसानले उत्पादन गरेको अर्बौं रुपैयाँ बराबरको चिया बोटमै खेर जाने अवस्था सिर्जना हुने चेतावनी सरोकारवालाहरूले दिएका छन्।
गुणस्तरमा विश्वको प्रशंसा, तर भारतमा अवरोध किन?
यो संकटको मुख्य कारण भारतीय बजारमा नेपाली चिया निर्यातमा देखिएको अवरोधलाई मानिएको छ। नेपाली चियाको प्रमुख बजार भारत भएकाले सीमा क्षेत्रमा देखिएको नयाँ प्रशासनिक झन्झटले उद्योगदेखि किसानसम्म सम्पूर्ण क्षेत्र प्रभावित भएको छ।
चिया उद्योगीहरूका अनुसार भारतले सन् २०२६ देखि लागू गरेको नयाँ SOP का कारण नेपालबाट निर्यात हुने प्रत्येक खेपको छुट्टै परीक्षण गर्न थालिएको छ। परीक्षण प्रतिवेदन आउन १५ देखि २० दिन लाग्ने भएकाले चिया बोकेका गाडीहरू सीमामै रोकिन थालेका छन्।
यसले निर्यात प्रक्रियालाई महँगो र जटिल बनाएको मात्र छैन, भारतीय खरिदकर्ताहरूले नेपाली चिया किन्न नै हिच्किचाउन थालेका छन्।
विडम्बना के छ भने गुणस्तरकै नाममा रोकिएको नेपाली चियाले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा भने लगातार प्रशंसा पाइरहेको छ। चीनमा आयोजित दोस्रो अन्तर्राष्ट्रिय चिया गुणस्तर प्रतियोगितामा नेपाली कम्पनीहरूले स्वर्ण र रजत पदक जितेका थिए। अमेरिकाको नर्थ अमेरिकन टी च्याम्पियनसिपमा नेपाली हिमालयन गोल्ड ब्ल्याक टी विश्वकै उत्कृष्ट ब्ल्याक टी घोषित भइसकेको छ।
नेपाल सरकारले समेत “Nepal Tea – Quality from the Himalayas” नामक आधिकारिक गुणस्तर चिन्ह जारी गरेर नेपाली चियाको अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान स्थापित गर्ने प्रयास गरिसकेको छ।
दार्जिलिङसँगको प्रतिस्पर्धा र व्यापारिक दबाब
विज्ञहरूका अनुसार भारतको कदमको पछाडि व्यापारिक प्रतिस्पर्धा पनि एउटा प्रमुख कारण हुन सक्छ।
विशेषगरी दार्जिलिङ क्षेत्रमा रहेका धेरै चिया बगान १०० वर्षभन्दा पुराना भइसकेका छन्। उत्पादन र गुणस्तर दुवैमा चुनौती देखिन थालेको अवस्थामा इलाम लगायत नेपाली पहाडी क्षेत्रमा उत्पादित अर्थोडक्स चियाले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा बलियो उपस्थिति बनाएको छ।
मूल्य तुलनात्मक रूपमा सस्तो र गुणस्तर उच्च भएकाले नेपाली चियाको माग बढ्दै गएको छ। यही कारणले भारतीय व्यापारीहरू दबाबमा परेको र विभिन्न समूहले भारत सरकारलाई नेपाली चियामाथि कडा नियम लागू गर्न दबाब दिएको उद्योग क्षेत्रको आरोप छ।
उद्योगीहरूका अनुसार अहिले लागू गरिएका नियमहरूले नेपाली चियालाई भारतीय बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न कठिन बनाइदिएको छ।
के सिजनकै मुखमा भारतले नेपाली चिया रोक्न मिल्छ त?
अब धेरैको मनमा प्रश्न उठ्न सक्छ—भारतले आफ्नो देशमा जस्तोसुकै नियम बनाउन पाउँछ, त्यसमा नेपालले किन आपत्ति जनाउने?
वास्तवमा नेपाल र भारतबीचको सम्बन्ध सामान्य छिमेकी राष्ट्रको मात्र होइन, गहिरो व्यापारिक साझेदारीको पनि हो। आजको दिनमा भारत नेपालका लागि सबैभन्दा ठूलो व्यापारिक साझेदार हो। नेपालले आफ्नो अधिकांश आयात भारतबाट गर्छ भने भारतीय उत्पादनहरूको ठूलो बजार पनि नेपाल नै हो।
भारतले नेपालबाट अत्यन्तै कम वस्तु खरिद गर्ने तर नेपाललाई ठूलो परिमाणमा वस्तु निर्यात गर्ने अवस्था रहँदै आएको छ। यस्तो अवस्थामा चिया टिप्ने र निर्यात गर्ने मुख्य सिजन सुरु भइसकेको बेला एकाएक नयाँ झन्झटिला नियम लागू गरेर नेपाली चियाको निर्यात रोक्नु व्यवहारिक र नैतिक दुवै दृष्टिले उचित नदेखिने जानकारहरू बताउँछन्।
विशेषगरी वर्षौंदेखि चलिरहेको व्यापारिक अभ्यासलाई कुनै पूर्वतयारी वा पर्याप्त सहजीकरणबिना परिवर्तन गर्दा त्यसको प्रत्यक्ष असर किसान, मजदुर र उद्योगमाथि पर्ने भएकाले दुई देशबीच कूटनीतिक तहमा संवाद आवश्यक रहेको उनीहरूको भनाइ छ।
जेन्जी आन्दोलनपछि नेपालको कमजोर कूटनीतिक उपस्थितिले संकट झन् बढायो
भारतले नयाँ नियम लागू गरिरहेको समयमा नेपालभित्र भने जेन्जी आन्दोलनका कारण राजनीतिक अवस्था अस्थिर बन्यो। आन्दोलनपछि सत्ता समीकरण परिवर्तन, निर्वाचन र सरकार गठनको प्रक्रियाले लामो समय लियो। त्यस अवधिमा राज्य संयन्त्रको ध्यान मुख्यतः आन्तरिक राजनीतितर्फ केन्द्रित रह्यो।
यही कारण नेपाली चियामाथि देखिएको अवरोधबारे नेपालले समयमै बलियो कूटनीतिक पहल गर्न नसकेको उद्योग क्षेत्रको गुनासो छ। समस्या सुरुमै नेपाल सरकारले दिल्लीस्थित नेपाली दूतावास, भारतको वाणिज्य मन्त्रालय तथा सम्बन्धित निकायहरूसँग उच्चस्तरीय संवाद अघि बढाएको भए अवस्था यति गम्भीर नबन्न सक्ने धेरैको तर्क छ।
तर राजनीतिक संक्रमण र सरकारी ढिलासुस्तीका कारण नेपालले आफ्नो पक्ष प्रभावकारी रूपमा राख्न नसकेको आरोप सरोकारवालाहरूले लगाइरहेका छन्। यसको प्रत्यक्ष असर भने अहिले किसान, मजदुर र उद्योगीहरूले भोगिरहेका छन्। एकातर्फ चिया बिक्री हुन सकेको छैन भने अर्कोतर्फ उद्योगहरू बन्द हुने क्रम बढिरहेको छ।
इलामका ५३ र झापाका ३० गरी ८३ वटा चिया उद्योग बन्द भइसकेका छन्। यसको प्रत्यक्ष असर १ लाख ६० हजारभन्दा बढी श्रमिक र तिनका परिवारमा परेको छ। त्यसैले यो कुनै एउटा उद्योगको समस्या मात्र होइन। यो हजारौं किसानको भविष्य, लाखौं नागरिकको जीविकोपार्जन र देशको अर्थतन्त्रसँग जोडिएको राष्ट्रिय संकट हो।
नेपाल सरकारले अब दिल्लीस्थित नेपाली दूतावास, भारतको वाणिज्य मन्त्रालय तथा सम्बन्धित निकायसँग तत्काल उच्चस्तरीय ‘जी-टु-जी’ वार्ता सुरु गरेर निकास खोज्नुपर्छ। साथै भारतमा मात्र निर्भर रहने पुरानो व्यापारिक मोडेलबाट बाहिर निस्केर अमेरिका, युरोप, जापान, मध्यपूर्व लगायतका नयाँ बजारमा नेपाली चियाको पहुँच विस्तार गर्ने दीर्घकालीन रणनीति पनि आवश्यक छ।
अन्यथा आज चिया उद्योगमा देखिएको संकट भोलि नेपालको कृषि, रोजगारी र समग्र अर्थतन्त्रकै संकट बन्न सक्ने खतरा बढ्दै जानेछ।
