दलाई लामा प्रकरण: नेपाल महाशक्ति राष्ट्रहरूको चेपुवामा पर्ने खतरा
केही दिनअघि नेपालमा दलाई लामाको जन्मदिन मनाइएको विषय अहिले राजनीतिक तथा कूटनीतिक वृत्तमा चर्चाको विषय बनेको छ। सामान्य रूपमा हेर्दा यो एउटा जन्मदिन समारोहजस्तो देखिन सक्छ। तर अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध, भूराजनीति र नेपालको छिमेकी सम्बन्धका दृष्टिले यो विषय निकै संवेदनशील मानिएको छ।
विशेषगरी नेपाल चीन र भारतबीच अवस्थित संवेदनशील भूराजनीतिक स्थानमा रहेकाले तिब्बत र दलाई लामासँग जोडिएका गतिविधिहरूलाई चीनले गम्भीर रूपमा लिने गरेको छ। यस्तो अवस्थामा सरकारले समयमै सावधानी नअपनाए नेपाल चीन, भारत र अमेरिका जस्ता शक्तिशाली राष्ट्रहरूको रणनीतिक टकरावको चपेटामा पर्न सक्ने चिन्ता व्यक्त हुन थालेको छ।
यस विषयलाई बुझ्नका लागि तिब्बत, चीन, दलाई लामा, खम्पा विद्रोह र नेपालको भूमिकासम्म जोडिएको इतिहास बुझ्न आवश्यक छ।
तिब्बत र चीनबीचको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
आजभन्दा करिब ७६ वर्षअघि, अर्थात् सन् १९५० ताका अहिलेको जस्तो विशाल चीनको स्वरूप थिएन। त्यो समयमा नेपाल र चीनको बीचमा तिब्बत नामक एउटा अलग भूभाग थियो।
तिब्बत भौगोलिक रूपमा निकै ठूलो क्षेत्र थियो। यसको आकार नेपालको तुलनामा करिब १७ गुणा ठूलो मानिन्थ्यो। संसारकै सबैभन्दा अग्लो भूभागमा अवस्थित भएकाले तिब्बतलाई “संसारको छानो” भनेर चिनिन्थ्यो।
त्यहाँका मानिसहरू आफ्नै धार्मिक तथा राजनीतिक नेतृत्वमा बस्थे। दलाई लामालाई उनीहरू आफ्नो सर्वोच्च नेता मान्थे। तिब्बतमा आफ्नै झण्डा, आफ्नै मुद्रा र आफ्नै धार्मिक–सांस्कृतिक व्यवस्था थियो। बौद्ध धर्म तिब्बती समाजको मुख्य आधार थियो।
तर सन् १९४९ मा माओ त्सेतुङको नेतृत्वमा चीनमा कम्युनिस्ट सरकार स्थापना भएपछि तिब्बतमाथि चीनको चासो तीव्र रूपमा बढ्यो। तिब्बतको विशाल भूभाग, प्राकृतिक स्रोत, जडीबुटी र एसियाका महत्वपूर्ण नदीहरूको मुहानमाथि नियन्त्रण कायम गर्नु चीनका लागि रणनीतिक रूपमा महत्वपूर्ण थियो।
यसै पृष्ठभूमिमा सन् १९५० को अक्टोबरमा चिनियाँ सेनाले तिब्बतको सिमानातर्फ सैन्य कारबाही सुरु गर्यो। यही घटनाबाट चीन र तिब्बतबीच औपचारिक सैन्य संघर्ष सुरु भयो।
चाम्डो कब्जा र १७ बुँदे सम्झौता
त्यतिबेला चीन र तिब्बतबीच सैन्य क्षमतामा ठूलो अन्तर थियो। चीनसँग आधुनिक हतियार, तोप र ठूलो संख्यामा तालिमप्राप्त सैनिक थिए। अर्कोतर्फ, तिब्बतसँग सीमित संख्यामा सैनिक थिए। उनीहरूका हतियार पुराना थिए र आधुनिक युद्धको अनुभव पनि कम थियो।
तिब्बती सैनिकहरूले आफ्नो भूमि बचाउन प्रतिरोध गरे पनि चिनियाँ सेनाको शक्ति सामु उनीहरू लामो समय टिक्न सकेनन्। चीनले तिब्बतको पूर्वी प्रवेशद्वार मानिने चाम्डो सहर कब्जा गर्यो।
चाम्डो कब्जापछि चिनियाँ सेना तिब्बतको राजधानी ल्हासातर्फ अघि बढ्यो। त्यसपछि चीनले तिब्बती नेतृत्वमाथि दबाब बढायो। चीनको दबाबपछि सन् १९५१ मा तिब्बती प्रतिनिधिहरूले बेइजिङमा चीनले तयार पारेको ‘१७ बुँदे सम्झौता’ मा हस्ताक्षर गरे।
यस सम्झौतापछि तिब्बत औपचारिक रूपमा चीनको अधीनमा गाभिएको मानिन्छ।
सम्झौतामा चीनले तिब्बतको धर्म, संस्कृति र दलाई लामाको स्थानलाई सम्मान गर्ने प्रतिबद्धता जनाएको थियो। तर समयक्रममा चीनले तिब्बती धार्मिक संस्था, गुम्बा र सांस्कृतिक पहिचानमाथि नियन्त्रण बढाएको आरोप लाग्दै आएको छ।
१९५९ को तिब्बती विद्रोह र दलाई लामाको पलायन
चिनियाँ नियन्त्रण बढ्दै गएपछि सन् १९५९ को मार्चमा तिब्बतमा ठूलो जनविद्रोह भयो। तिब्बती जनताले चीनविरुद्ध आन्दोलन गरे। तर चिनियाँ सेनाले उक्त विद्रोहलाई बलपूर्वक दबायो।
त्यही समयमा दलाई लामालाई चिनियाँ सेनाले पक्राउ गर्ने वा मार्ने योजना बनाएको आशंका फैलियो। त्यसपछि १४ औँ दलाई लामा आफ्नो सुरक्षाका लागि रातको समयमा भेष बदलेर हिमाली बाटो हुँदै तिब्बतबाट बाहिरिए।
उनी नेपाल हुँदै भारत पुगे। दलाई लामासँगै हजारौँ तिब्बतीहरू पनि शरणार्थीका रूपमा नेपाल र भारत प्रवेश गरे।
हाल दलाई लामा भारतको हिमाचल प्रदेशस्थित धर्मशालामा बस्दै आएका छन्। त्यहीँबाट निर्वासित तिब्बती नेतृत्वले आफ्नो राजनीतिक तथा धार्मिक गतिविधि सञ्चालन गर्दै आएको छ।
नेपालमा तिब्बती शरणार्थी र खम्पा गतिविधि
दलाई लामा भारत पुगेपछि पनि तिब्बतको मुद्दा समाप्त भएन। चीनसँग असन्तुष्ट तिब्बतीहरू विभिन्न देशमा गएर तिब्बतको स्वतन्त्रता वा अधिकारको पक्षमा आवाज उठाउँदै आएका छन्।
सन् १९६० देखि १९७४ सम्म तिब्बती लडाकुहरू, जसलाई खम्पा भनिन्थ्यो, चीनविरुद्ध सशस्त्र संघर्षमा संलग्न रहे। यस क्रममा केही खम्पा लडाकुहरूले नेपालको मुस्ताङ क्षेत्रलाई आफ्नो आधार क्षेत्रका रूपमा प्रयोग गरे।
नेपालको भूमिबाट उनीहरूले तिब्बतभित्र रहेका चिनियाँ सेनामाथि छापामार आक्रमण गरे, यो गतिविधिले नेपालको राष्ट्रिय सुरक्षा र सार्वभौमिकतामाथि गम्भीर प्रश्न खडा गर्यो।
कुनै पनि स्वतन्त्र राष्ट्रको भूमि प्रयोग गरेर अर्को छिमेकी देशविरुद्ध सैन्य गतिविधि हुनु कूटनीतिक र सुरक्षा दृष्टिले निकै संवेदनशील विषय हो। नेपालका लागि यो अवस्था चुनौतीपूर्ण बन्यो।
CIA, भारत र खम्पा विद्रोह
खम्पा लडाकुहरूले लामो समयसम्म चीनजस्तो शक्तिशाली राष्ट्रसँग कसरी संघर्ष गरे भन्ने प्रश्न पनि महत्त्वपूर्ण छ।
यस घटनाको पछाडि अमेरिकाको गुप्तचर निकाय CIA र भारतको सहयोग रहेको बताइन्छ। चीनलाई कमजोर बनाउने र रणनीतिक रूपमा दबाब दिने उद्देश्यले अमेरिका र भारतले खम्पा लडाकुहरूलाई हतियार, पैसा र तालिम दिएको दाबी गरिन्छ।
यही सहयोगका कारण खम्पा लडाकुहरूले लामो समयसम्म सशस्त्र गतिविधि जारी राख्न सके।
तर पछि नेपालको भूमिमाथि नै खतरा बढ्न थालेपछि सन् १९७४ मा राजा वीरेन्द्रको सरकारले नेपाली सेना परिचालन गर्यो। नेपाली सेनाले मुस्ताङ क्षेत्रमा सैन्य कारबाही चलाएर खम्पा लडाकुहरूलाई आत्मसमर्पण गरायो र नेपालभित्रबाट उनीहरूको सशस्त्र गतिविधि अन्त्य गर्यो।
यो घटनाले नेपालका लागि एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको थियो— नेपालको भूमि कुनै पनि विदेशी शक्तिको युद्ध वा रणनीतिक खेलका लागि प्रयोग हुन दिनु हुँदैन।
Tibet Card र चीनको संवेदनशीलता
आज पनि तिब्बत र दलाई लामाको मुद्दालाई अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा “Tibet Card” का रूपमा चर्चा गरिन्छ। विशेषगरी अमेरिका र भारतले चीनमाथि रणनीतिक दबाब बनाउन तिब्बतको मुद्दा प्रयोग गर्ने गरेको विश्लेषण गरिन्छ।
तर चीनका लागि तिब्बत अत्यन्त संवेदनशील विषय हो। तिब्बतसँगै ताइवान र हङकङलाई पनि चीनले आफ्नो राष्ट्रिय अखण्डतासँग जोडेर हेर्ने गर्छ।
चीनले यी क्षेत्रहरूलाई आफ्नो अभिन्न भूभाग मान्दै आएको छ। त्यसैले कुनै पनि देशले तिब्बत, ताइवान वा हङकङलाई अलग राजनीतिक इकाइका रूपमा व्यवहार गर्दा चीनले कडा प्रतिक्रिया जनाउने गरेको छ।
यही कारण चीनले “एक चीन नीति” लाई आफ्नो विदेश नीतिको मुख्य आधार बनाएको छ।
यस नीतिअनुसार तिब्बत, ताइवान र हङकङलाई चीनको अभिन्न अंग मानिनुपर्छ। साथै, यो नीति स्वीकार गर्ने देशहरूले आफ्नो भूमिबाट चीनविरोधी गतिविधि हुन नदिने प्रतिबद्धता जनाउनुपर्छ।
नेपालले पनि लामो समयदेखि एक चीन नीतिलाई समर्थन गर्दै आएको छ। नेपाल–चीन सम्बन्धको एउटा प्रमुख आधार यही नीति मानिन्छ।
दलाई लामाको जन्मदिन र नेपालको कूटनीतिक चुनौती
नेपालमा दलाई लामाको जन्मदिन मनाइनु सामान्य सांस्कृतिक कार्यक्रमजस्तो देखिए पनि चीनका लागि यो संवेदनशील सन्देशका रूपमा जान सक्छ।
विशेषगरी यदि यस्ता कार्यक्रममा Free Tibet सम्बन्धी गतिविधि, तिब्बती राजनीतिक सन्देश वा विदेशी कूटनीतिज्ञहरूको सहभागिता देखियो भने चीनले यसलाई आफ्नो सुरक्षामाथि चुनौतीका रूपमा बुझ्न सक्छ।
नेपाल चीन र भारतको बीचमा अवस्थित छ। पछिल्ला वर्षहरूमा अमेरिकाको चासो पनि नेपालमा बढ्दो देखिन्छ। यस्तो अवस्थामा तिब्बतसँग सम्बन्धित कुनै पनि गतिविधिले नेपाललाई महाशक्ति राष्ट्रहरूको रणनीतिक प्रतिस्पर्धाको केन्द्रमा धकेल्न सक्छ।
चीनले यस्तो गतिविधिलाई अमेरिका र भारतले नेपाली भूमि प्रयोग गरेर चीनमाथि दबाब सिर्जना गर्न खोजेको रूपमा हेर्न सक्छ। यस्तो स्थिति विकसित भएमा चीनले नेपालसँगको सम्बन्धमा कडाइ गर्न सक्ने, सीमा सुरक्षा बढाउन सक्ने वा आर्थिक तथा कूटनीतिक दबाब बढाउन सक्ने सम्भावना रहन्छ।
Gen-Z आन्दोलन र TOB सम्बन्धी आरोप
नेपालमा ८२ सालको भदौ २३ र २४ मा भएको Gen-Z आन्दोलनका क्रममा पनि TOB अर्थात् Tibetan Original Blood Group नामक बाइकर समूहले आन्दोलन भड्काएको आरोप लागेको छ।
यस्तो आरोपका कारण चीनले नेपालभित्र रहेका तिब्बती गतिविधिहरूलाई अझ नजिकबाट नियालिरहेको विश्लेषण गरिएको छ।
चीनको दृष्टिमा नेपाल केवल छिमेकी देश मात्र होइन, आफ्नो दक्षिणी सुरक्षा घेराको संवेदनशील भूभाग पनि हो। त्यसैले नेपालको राजधानीमै दलाई लामाको जन्मदिन मनाइनु र उक्त समारोहमा विदेशी कूटनीतिज्ञहरूको उपस्थिति देखिनु चीनका लागि गम्भीर चासोको विषय बन्न सक्छ।
नेपालको अस्तित्वमाथि सम्भावित जोखिम
यदि १९६० को दशकको खम्पा विद्रोहजस्तै फेरि कुनै तिब्बती समूहले अमेरिका वा भारतको सहयोगमा नेपाली भूमि प्रयोग गरेर चीनविरुद्ध गतिविधि गर्यो भने नेपाल गम्भीर संकटमा पर्न सक्छ।
त्यस्तो अवस्थामा नेपाल महाशक्ति राष्ट्रहरूको रणनीतिक टकरावको मैदान बन्न सक्छ।
युक्रेनको उदाहरणले पनि साना तथा भूराजनीतिक रूपमा संवेदनशील देशहरू महाशक्ति राष्ट्रहरूको प्रतिस्पर्धामा कसरी फस्न सक्छन् भन्ने देखाएको छ। अमेरिका र रुसबीचको तनावको चपेटामा परेर युक्रेनले ठूलो विनाश भोग्नुपरेको छ।
त्यस्तै अवस्था नेपालमा नआओस् भन्नका लागि सरकारले अत्यन्त सन्तुलित, सावधान र स्पष्ट कूटनीति अपनाउनुपर्ने देखिन्छ।
नेपालसँग चीनको लामो भू-सीमा जोडिएको छ। स्थलगत रूपमा चीनसँग जोडिएको भूभाग भएकाले नेपाल रणनीतिक दृष्टिले निकै संवेदनशील मानिन्छ। यदि कुनै बाह्य शक्ति नेपालमार्फत चीनमाथि दबाब सिर्जना गर्न चाहन्छ भने नेपाल स्वतः जोखिममा पर्न सक्छ।
सरकारका लागि सन्देश
दलाई लामाको जन्मदिन मनाउने विषय केवल एउटा धार्मिक वा सांस्कृतिक कार्यक्रम मात्र होइन। यो नेपालको कूटनीतिक परीक्षा पनि हो।
नेपालले एकातिर मानव अधिकार, धार्मिक स्वतन्त्रता र शरणार्थी संवेदनशीलतालाई ध्यानमा राख्नुपर्नेछ भने अर्कोतिर छिमेकी चीनसँगको सम्बन्ध, एक चीन नीति र आफ्नो राष्ट्रिय सुरक्षालाई पनि प्राथमिकतामा राख्नुपर्नेछ।
यस्तो अवस्थामा सरकारको सानो कमजोरी, ढिलासुस्ती वा अस्पष्ट नीतिले ठूलो कूटनीतिक संकट निम्त्याउन सक्छ।
नेपालले आफ्नो भूमि कुनै पनि देशविरुद्ध प्रयोग हुन नदिने स्पष्ट सन्देश दिनु आवश्यक छ। साथै, तिब्बत, दलाई लामा र Free Tibet सँग सम्बन्धित गतिविधिहरूमा अत्यन्त संवेदनशील र सन्तुलित नीति अपनाउनुपर्ने देखिन्छ।
अन्ततः दलाई लामाको जन्मदिनको प्रसंगले नेपाललाई फेरि एकपटक सम्झाएको छ— भूराजनीतिक रूपमा संवेदनशील देशका लागि साना देखिने घटनाहरू पनि ठूलो कूटनीतिक चुनौतीमा परिणत हुन सक्छन्।
त्यसैले नेपालले यो विषयलाई सामान्य कार्यक्रमका रूपमा होइन, राष्ट्रिय सुरक्षा र कूटनीतिक सन्तुलनसँग जोडिएको गम्भीर विषयका रूपमा लिनुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।
