नेपालीले भारतमा आधार कार्ड र प्यान कार्ड बनाउनु अपराध हो कि होइन?
यदि तपाईं भारतमा बसिरहनुभएको छ, भारत जाने योजना बनाइरहनुभएको छ वा तपाईंका आफन्त भारतमा रोजगारी गरिरहनुभएको छ भने यो जानकारी तपाईंका लागि महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ।
भारतको उत्तर प्रदेशस्थित बलरामपुर जिल्लामा २७ जना नेपालीविरुद्ध मुद्दा दर्ता भएको छ। भारतीय कानुनअनुसार उनीहरूमाथि लगाइएको आरोप अदालतबाट प्रमाणित भएमा ३ देखि ७ वर्षसम्म कैद सजाय हुन सक्छ। साथै सम्बन्धित कानुनी प्रावधानअनुसार प्रति व्यक्ति १० हजारदेखि १ लाख रुपैयाँसम्म जरिवाना पनि हुन सक्ने व्यवस्था रहेको छ।
यो खबर सार्वजनिक हुनासाथ धेरै नेपाली मिडियाले “आधार कार्ड बनाएका २७ नेपालीविरुद्ध मुद्दा” भन्ने शैलीका हेडलाइन प्रकाशन गरे। त्यसपछि भारतमा रहेका लाखौँ नेपाली तथा भारत जाने तयारीमा रहेका नागरिकको मनमा एउटै प्रश्न उठ्न थाल्यो– के आधार कार्ड बनाएकै कारण कानुनी कारबाही हुन्छ?
किनभने हाल विभिन्न प्रयोजनका लागि करिब ६० देखि ८० लाख नेपाली नागरिक भारतमा बसोबास गरिरहेका छन्। तीमध्ये धेरै नेपाली भारतमा बसोबास तथा रोजगारीका क्रममा भारतीय आधार कार्ड र प्यान कार्ड प्रयोग गरिरहेका छन्। त्यसैले आधार कार्ड बनाएकै कारण कानुनी समस्या आउने हो कि भन्ने चिन्ता धेरैमा देखिएको छ।
तर वास्तविकता भने फरक छ।
आधार कार्ड र प्यान कार्ड हुनु भारतीय नागरिक हुनु होइन
भारतमा लामो समयदेखि बसोबास गर्ने, रोजगारी गर्ने, अध्ययन गर्ने वा अन्य कुनै कारणले बसिरहेका विदेशी नागरिकका लागि आधार कार्ड र प्यान कार्ड दैनिक जीवनका धेरै कामका लागि आवश्यक पर्छ।
यी कागजात भएमा भारतीय बैंकमा खाता खोल्न, ग्यास सिलिन्डर लिन, अस्पतालमा उपचार गराउन, आफ्ना बालबालिकालाई विद्यालयमा भर्ना गर्न, रोजगारी गर्न तथा दैनिक आवश्यक पर्ने धेरै सेवा लिन सहज हुन्छ।
तर आधार कार्ड र प्यान कार्ड भए पनि केही अधिकार भने प्राप्त हुँदैन।
उदाहरणका लागि भारतीय चुनावमा मतदान गर्न, सरकारले वितरण गर्ने राशन लिन, सरकारी जागिर खान वा भारतीय नागरिकका लागि मात्र उपलब्ध गराइने विशेष सेवा–सुविधा तथा राहतका कार्यक्रमको लाभ लिन पाइँदैन।
यसको अर्थ, आधार कार्ड वा प्यान कार्ड हुनु भारतीय नागरिक भएको प्रमाण होइन। यी कागजात भारतमा बसोबास गर्ने व्यक्तिको पहिचान र प्रशासनिक प्रयोजनका लागि प्रयोग गरिने दस्तावेज मात्र हुन्।
त्यसैले कुनै नेपाली नागरिकसँग नेपाली नागरिकतासँगै भारतीय आधार कार्ड र प्यान कार्ड हुनु मात्रै अपराध मानिँदैन। केवल यही कारणले कसैलाई जेल सजाय हुने वा पक्राउ पर्ने अवस्था हुँदैन।
कुन अवस्थामा दुई देशको नागरिक मानिन्छ?
कानुनी रूपमा समस्या त्यतिबेला सुरु हुन्छ जब कुनै व्यक्तिले अर्को देशको नागरिकका रूपमा आफ्नो नाम दर्ता गराउँछ। भारतमा कुनै व्यक्ति भारतीय नागरिक हो भन्ने कुरा मुख्य रूपमा तीनवटा आधारले प्रमाणित हुन्छ।
- भोटर कार्ड
- राशन कार्ड
- पञ्चायत अभिलेखमा नाम दर्ता हुनु
यदि कुनै नेपालीसँग नेपालको सक्रिय नागरिकतासँगै भारतको भोटर कार्ड, राशन कार्ड वा पञ्चायत अभिलेखमा नाम दर्ता भएको छ भने त्यो अवस्था दुई देशको नागरिकतासँग सम्बन्धित कानुनी विवादको विषय बन्न सक्छ।
यस्तो अवस्थामा नेपाल र भारत दुवै देशको कानुन आकर्षित हुन सक्छ। यदि अनुसन्धान र अदालतको प्रक्रियापछि आरोप प्रमाणित भयो भने सम्बन्धित कानुनअनुसार कानुनी कारबाही र सजायको सामना गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।
यसकारण फेरि पनि स्पष्ट रूपमा बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने आधार कार्ड र प्यान कार्ड हुनु अपराध होइन, तर नेपाली नागरिकता कायम राखेर भारतीय नागरिकका रूपमा भोटर कार्ड बनाउनु, राशन कार्ड लिनु वा पञ्चायत अभिलेखमा नाम दर्ता गराउनु भने कानुनी रूपमा समस्या हुन सक्छ।
बलरामपुरका २७ नेपालीविरुद्ध किन दर्ता भयो मुद्दा?
प्रहरी अनुसन्धानअनुसार ती २७ जना नेपाली मूलतः नेपालको दाङ जिल्लाका हुन्।
उनीहरूले भारतको उत्तर प्रदेशस्थित बलरामपुर जिल्लामा आफू स्थानीय भारतीय नागरिक भएको भन्दै स्थानीय ठेगाना प्रयोग गरी विभिन्न कागजात बनाएको आरोप छ। प्रारम्भमा आधार कार्ड बनाएपछि उनीहरूले भोटर कार्ड पनि बनाएको तथा भारतीय सरकारले उपलब्ध गराउने केही सेवा–सुविधासमेत लिएको भन्ने उजुरी परेपछि प्रहरीले अनुसन्धान थालेको थियो।
अनुसन्धानका क्रममा भारतीय पक्षले उनीहरूको नाम नेपाल र भारत दुवै देशको मतदाता नामावलीमा फेला पारेको जनाएको छ। त्यसपछि उनीहरूविरुद्ध सम्बन्धित कानुनी प्रावधानअन्तर्गत मुद्दा दर्ता गरिएको हो।
यस घटनाबाट एउटा कुरा स्पष्ट हुन्छ—ती नेपालीविरुद्ध मुद्दा आधार कार्ड मात्रै बनाएको कारण होइन, आफू भारतीय नागरिक भएको विवरण दिएर भोटर कार्ड, नागरिकसम्बन्धी अन्य कागजात बनाएको तथा सरकारी सेवा–सुविधा लिएको आरोपका आधारमा दर्ता गरिएको हो।
यदि तपाईंले पनि यस्ता कागजात बनाइसक्नुभएको छ भने के गर्ने?
यदि जानाजान वा अन्जानमा तपाईंले भारतमा भोटर कार्ड बनाइसक्नुभएको छ, राशन कार्ड लिइसक्नुभएको छ वा पञ्चायत अभिलेखमा नागरिकका रूपमा नाम दर्ता गराइसक्नुभएको छ भने त्यसलाई लुकाउनु वा बेवास्ता गर्नु समाधान होइन।
सरकारी अभिलेखमा नाम परिसकेपछि भविष्यमा कानुनी जाँचका क्रममा त्यस्ता विवरण सार्वजनिक हुन सक्छन्। यस्तो अवस्थामा सबैभन्दा पहिले आफू कुन देशको नागरिकका रूपमा रहन चाहनुहुन्छ भन्ने स्पष्ट निर्णय लिन आवश्यक हुन्छ।
यदि नेपाली नागरिककै रूपमा रहन चाहनुहुन्छ भने भारतीय भोटर कार्ड, राशन कार्ड तथा भारतीय नागरिक भएको प्रमाणित गर्ने अन्य कागजात सम्बन्धित प्रक्रिया पूरा गरेर सम्बन्धित निकायमा फिर्ता बुझाउनुपर्छ। त्यसपछि पनि भारतमा बस्नुपरे आधार कार्ड र प्यान कार्ड प्रयोग गरेर कानुनी रूपमा बसोबास गर्न सकिन्छ।
तर यदि भारतीय नागरिकता रोज्ने निर्णय गर्नुहुन्छ भने नेपालको कानुनअनुसार स्वेच्छाले अर्को देशको नागरिकता लिएपछि नेपाली नागरिकता स्वतः निष्क्रिय हुन्छ। त्यसपछि नेपालमा पुरानो नेपाली नागरिकता प्रयोग गर्नु कानुनी रूपमा उचित हुँदैन।
भविष्यमा आवश्यक परे भारतीय नागरिकता त्यागेर सम्बन्धित कानुनी प्रक्रिया पूरा गरी पुनः नेपाली वंशजका रूपमा नेपाली नागरिकता लिन सकिने व्यवस्था भने रहेको छ।
यसकारण भारतमा रहेका नेपालीहरूले सबैभन्दा पहिले आधार कार्ड, प्यान कार्ड, भोटर कार्ड र राशन कार्डबीचको कानुनी फरक बुझ्न आवश्यक छ। आधार कार्ड र प्यान कार्ड भएकै कारण डराउनुपर्ने अवस्था छैन। तर भारतीय नागरिकका रूपमा दर्ता हुने अन्य कागजात बनाउँदा भने कानुनी जिम्मेवारी र त्यसका सम्भावित परिणामबारे सचेत हुनु अत्यन्त आवश्यक छ।
