नेपालको प्रमुख निर्यातजन्य वस्तुमध्ये एक मानिने चिया उद्योग गम्भीर संकटमा परेको छ। भारतले नेपाली चिया आयातमा नयाँ प्रक्रिया लागू गरेपछि देशभरका ५३ वटा चिया उद्योग बन्द भएका छन् भने थप ३३ वटा उद्योग पनि बन्द हुने अवस्थामा पुगेका छन्।
उद्योग बन्द भएसँगै १ लाखभन्दा बढी मजदुर र ३० हजारभन्दा बढी किसान प्रत्यक्ष प्रभावित भएका छन्। यसले हजारौं परिवारको दैनिक रोजीरोटी खोसिनुका साथै देशको अर्थतन्त्रको एउटा महत्वपूर्ण क्षेत्र नै ठप्प हुने अवस्था सिर्जना गरेको व्यवसायीहरूको भनाइ छ।
नेपालले वार्षिक रूपमा १ करोड ५० लाख केजीभन्दा बढी चिया विभिन्न देशहरूमा निर्यात गर्दै आएको थियो। यसबाट वार्षिक करिब ४ अर्ब २५ करोड रुपैयाँभन्दा बढी विदेशी मुद्रा नेपाल भित्रिने गरेको तथ्यांक छ।
भारतको नयाँ SOP नीतिले रोकियो नेपाली चिया
चिया व्यवसायीहरूका अनुसार पछिल्लो एक महिनादेखि भारतले नेपाली चियाको निर्यातमा विभिन्न अवरोध सिर्जना गरिरहेको छ।
यसअघि नेपाली चिया बोकेका सवारी साधन सहज रूपमा भारतीय बजारसम्म पुग्ने गरेका थिए। शंका लागेका केही गाडीको मात्र परीक्षण हुने व्यवस्था थियो। तर अहिले भारतले चिया आयातमा SOP (Standard Operating Procedure) लागू गरेपछि नाकाबाट प्रवेश गर्ने प्रत्येक चिया बोकेको गाडीको अनिवार्य प्रयोगशाला परीक्षण गर्नुपर्ने व्यवस्था लागू गरिएको छ।
व्यवसायीहरूका अनुसार उक्त परीक्षण प्रक्रियामा १५ देखि २० दिनसम्म लाग्ने भएकाले भारतीय व्यापारीहरूले नेपाली चिया खरिद गर्नै छाडेका छन्।
उनीहरूका अनुसार समस्या नेपाली चियाको गुणस्तरमा नभई भारतले लागू गरेको झन्झटिलो प्रक्रियामा छ। नेपालको चिया उच्च गुणस्तरको भएकै कारण जर्मनी, फ्रान्स, जापान र अमेरिका जस्ता विकसित देशहरूमा समेत निर्यात हुँदै आएको छ।
नेपालको ९० प्रतिशत चिया बजार भारतमै निर्भर
नेपालबाट निर्यात हुने चियामध्ये करिब ९० प्रतिशत भारतमा जाने गरेको छ भने बाँकी १० प्रतिशत जर्मनी, फ्रान्स, जापान र अमेरिका लगायतका देशहरूमा निर्यात हुने गरेको छ।
भारत मुख्य बजार भएकाले त्यहाँको नयाँ नीतिले प्रत्यक्ष रूपमा नेपाली चिया उद्योगलाई असर गरेको व्यवसायीहरूको भनाइ छ। उनीहरूका अनुसार गोदाममा लाखौं किलो चिया बिक्री हुन नसकेर थन्किएको छ।
व्यवसायीको आरोप : सरकारलाई पटकपटक आग्रह गर्दा पनि सुनुवाइ भएन
चिया व्यवसायीहरूले एक महिनाअघि नै सरकार तथा सम्बन्धित निकायलाई समस्या समाधानका लागि पहल गर्न अनुरोध गरेको बताएका छन्।
तर सरकारले समयमै चासो नदिएको कारण बाध्य भएर इलामका ५३ वटा उद्योग बन्द गर्नुपरेको उनीहरूको भनाइ छ।
उद्योगीहरूले नेपाल सरकारलाई भारत सरकारसँग सरकार-सरकार (G2G) स्तरमा तत्काल वार्ता गरेर समस्या समाधान गर्न आग्रह गरेका छन्।
अर्थोडक्स चिया के हो ?
नेपालमा मुख्य रूपमा दुई प्रकारका चिया उत्पादन हुने गर्छन् — अर्थोडक्स र CTC।
CTC (Crush, Tear, Curl) भनेको अधिकांश नेपालीले दैनिक रूपमा प्रयोग गर्ने दानादार चियापत्ती हो। यो बजारमा सजिलै उपलब्ध हुने र तुलनात्मक रूपमा सस्तो हुने गर्दछ।
अर्थोडक्स चिया भने फरक प्रकृतिको हुन्छ। यसलाई उत्पादन गर्न चियाको बोटबाट अत्यन्त कलिलो एक सुइरो वा दुईवटा पात मात्र हातैले टिपिन्छ। त्यसपछि विशेष प्रक्रियामार्फत प्रशोधन गरी सुकाइन्छ।
तयार भएपछि यसको स्वरूप दानादार नभई सिङ्गै सुकाइएको पात जस्तो देखिन्छ। यही कारण यसको उत्पादन प्रक्रिया जटिल र खर्चिलो हुने भएकाले मूल्य पनि CTC चियाको तुलनामा धेरै महँगो हुन्छ।
अर्थोडक्स चिया मुख्य रूपमा हिमाली तथा पहाडी क्षेत्रमा उत्पादन हुने गर्दछ र यसको प्रमुख बजार भारत, जापान, जर्मनी तथा अन्य विकसित मुलुकहरू हुन्।
नेपालभित्र सीमित बजार, निर्यातमै निर्भर उद्योग
अर्थोडक्स चिया महँगो हुने भएकाले यसको खपत नेपालभित्र सीमित छ। यही कारण यो उद्योग मुख्य रूपमा निर्यात बजारमा निर्भर रहँदै आएको छ।
अहिले भारततर्फको निर्यात अवरुद्ध भएपछि उद्योगहरू सञ्चालन गर्न नसक्ने अवस्था आएको व्यवसायीहरू बताउँछन्।
उनीहरूका अनुसार तत्काल भारतसँगको समस्या समाधान गरेर गोदाममा थन्किएको लाखौं किलो चिया बिक्रीको वातावरण बनाउन आवश्यक छ। साथै दीर्घकालीन रूपमा भारतमा मात्र निर्भर नहुने गरी अन्य अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा नेपाली चियाको पहुँच विस्तार गर्न पनि सरकारले पहल गर्नुपर्ने उनीहरूको माग छ।
दीर्घकालीन समाधान खोज्नुपर्नेमा व्यवसायीहरूको जोड
व्यवसायीहरूले देशभित्र उत्पादन भएका वस्तुहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारसम्म पुर्याउने जिम्मेवारी सरकारकै भएको बताएका छन्।
उनीहरूका अनुसार अहिले देखिएको समस्या तत्काल समाधान गर्नुका साथै भविष्यमा यस्ता संकट दोहोरिन नदिने गरी वैकल्पिक बजार विस्तारमा समेत सरकार केन्द्रित हुनुपर्छ।
चिया क्षेत्रसँग लाखौं मजदुर, हजारौं किसान र देशको महत्वपूर्ण विदेशी मुद्रा आर्जन जोडिएको भएकाले यसलाई सामान्य व्यापारिक समस्या मात्र नभई राष्ट्रिय अर्थतन्त्रसँग जोडिएको विषयका रूपमा हेर्नुपर्ने उनीहरूको भनाइ छ।
भिडियो हेर्नुहोस्
नेपालको चिया उद्योगमा देखिएको संकटबारे थप जानकारीका लागि तलको भिडियो हेर्नुहोस्।
